Nhiều người vẫn nghĩ chán ăn chỉ là “kén ăn” hay một cách giữ dáng thái quá. Nhưng chán ăn tâm thần là một rối loạn tâm thần thực sự, có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến cả cơ thể lẫn tinh thần, và trong những trường hợp nặng có thể đe dọa tính mạng. Đây không phải một lựa chọn lối sống, và không ai muốn mình mắc phải nó.
Hiểu đúng về căn bệnh này là bước đầu tiên để nhận ra dấu hiệu sớm ở chính mình hoặc người mình thương, và tìm đến sự hỗ trợ đúng lúc.
Chán ăn tâm thần là gì?
Chán ăn tâm thần (tên tiếng Anh là Anorexia Nervosa) là một trong những rối loạn ăn uống đã được y học công nhận trong Hướng dẫn Chẩn đoán và Thống kê các Rối loạn Tâm thần (DSM-5).
Điểm cốt lõi của bệnh không nằm ở việc “không thích ăn”, mà ở một nỗi sợ tăng cân dai dẳng và một cái nhìn méo mó về cơ thể mình. Người bệnh thường tự đặt ra những giới hạn khắt khe cho lượng và loại thức ăn được phép nạp vào, đến mức không duy trì được một cân nặng khỏe mạnh. Điều đáng lo là ngay cả khi cơ thể đã gầy yếu, họ vẫn thấy mình “chưa đủ” và tiếp tục sợ tăng cân.
Đây là một bệnh lý tâm thần nghiêm trọng, đi kèm không chỉ với đau khổ về tinh thần mà còn với những ảnh hưởng trên hầu hết các cơ quan trong cơ thể.
Vì sao một người mắc chán ăn tâm thần?
Không có một nguyên nhân duy nhất. Bệnh là kết quả của sự đan xen phức tạp giữa yếu tố sinh học, tâm lý và môi trường sống, khác nhau ở mỗi người. Một số yếu tố được ghi nhận làm tăng nguy cơ:
-
Yếu tố di truyền: Người có cha mẹ, anh chị em hoặc con từng mắc rối loạn ăn uống có nguy cơ cao hơn. Đây không đơn thuần do một gen, mà là sự tương tác của nhiều gen và các yếu tố khác.
-
Yếu tố tâm lý: Xu hướng cầu toàn, hay lo âu, dễ có cảm xúc tiêu cực và lòng tự trọng thấp là những đặc điểm thường thấy trước và trong quá trình mắc bệnh.
-
Ảnh hưởng văn hóa – xã hội: Những chuẩn mực về vẻ đẹp “gầy là đẹp” được lặp lại liên tục trên mạng xã hội và truyền thông, phần lớn là hình ảnh đã qua chỉnh sửa và không có thật, có thể góp phần định hình suy nghĩ lệch lạc về cơ thể.
Những dấu hiệu người thân nên lưu tâm
Chán ăn tâm thần thường diễn ra âm thầm. Người bệnh có thể vẫn đi học, đi làm bình thường, trong khi bên trong cơ thể và tinh thần đang dần kiệt quệ. Vì vậy, sự quan sát tinh tế của người thân rất quan trọng.
Về thể chất:
-
Sụt cân nhanh hoặc cân nặng thay đổi thất thường
-
Hay chóng mặt, ngất, mệt mỏi kéo dài, ngủ không ngon
-
Thường xuyên thấy lạnh ngay cả khi trời ấm
Về tâm lý:
-
Bận tâm quá mức đến cân nặng, hình thể và chuyện ăn uống
-
Lo lắng, căng thẳng mỗi khi đến bữa ăn
-
Có cái nhìn méo mó, khắt khe về cơ thể mình
-
Tâm trạng thất thường, dễ cáu, buồn bã, lòng tự trọng thấp
Về hành vi:
-
Né tránh ăn cùng gia đình, ăn uống một cách kín đáo
-
Thay đổi cách ăn mặc để che đi hình thể
-
Tập luyện quá mức và cảm thấy bứt rứt nếu không tập được
-
Nhạy cảm bất thường trước những lời nhận xét về cân nặng hay ngoại hình
Không phải ai có vài dấu hiệu trên cũng mắc bệnh. Nhưng khi những biểu hiện này xuất hiện cùng lúc và kéo dài, đó là lúc nên trò chuyện nhẹ nhàng và tìm đến chuyên gia.
Vì sao không nên xem nhẹ
Chán ăn tâm thần là một trong những rối loạn tâm thần có mức độ ảnh hưởng nặng nề nhất đến sức khỏe thể chất. Khi cơ thể thiếu hụt dinh dưỡng kéo dài, gần như mọi cơ quan đều có thể bị tổn thương:
-
Tim mạch: rối loạn nhịp tim, các vấn đề về van tim, trong trường hợp nặng có thể suy tim
-
Thiếu máu, mất cơ, loãng xương làm tăng nguy cơ gãy xương
-
Rối loạn nội tiết: ở nữ có thể mất kinh, ở nam có thể giảm testosterone
-
Rối loạn tiêu hóa và mất cân bằng điện giải
Ở mức nghiêm trọng nhất, bệnh có thể dẫn đến những biến cố đột ngột, ngay cả khi người bệnh chưa quá gầy. Bên cạnh đó, chán ăn tâm thần thường đi kèm các rối loạn sức khỏe tâm thần khác như trầm cảm, lo âu, và trong một số trường hợp là ý nghĩ tự làm hại bản thân. Đây là lý do bệnh cần được nhìn nhận đúng mức và can thiệp kịp thời.
Ai dễ mắc bệnh?
Chán ăn tâm thần phổ biến hơn ở trẻ em gái và phụ nữ trẻ, nhưng nam giới ngày càng gặp nhiều hơn, một phần do áp lực xã hội gia tăng.
Tuổi thanh thiếu niên là giai đoạn nhạy cảm nhất, khi cơ thể thay đổi mạnh trong dậy thì, cùng với áp lực từ bạn bè và sự nhạy cảm với những lời nhận xét về ngoại hình. Ngoài ra, những biến động lớn trong cuộc sống như chuyển trường, chuyển nhà, một mối quan hệ tan vỡ hay mất mát người thân cũng có thể là yếu tố khởi phát.
Bệnh được chẩn đoán như thế nào?
Khi nghi ngờ, bác sĩ sẽ kết hợp nhiều bước để xác định chẩn đoán và loại trừ các nguyên nhân khác gây sụt cân:
-
Khám lâm sàng: đo chiều cao, cân nặng, kiểm tra dấu hiệu sinh tồn, nghe tim phổi, đánh giá tình trạng da và toàn thân
-
Xét nghiệm: công thức máu, đánh giá điện giải cùng chức năng gan, thận, tuyến giáp
-
Đánh giá tâm lý: trò chuyện về suy nghĩ, cảm xúc và thói quen ăn uống, có thể kèm bảng câu hỏi tự đánh giá
-
Cận lâm sàng khác: đo điện tâm đồ hoặc kiểm tra mật độ xương khi cần
Hướng điều trị
Chán ăn tâm thần cần được đồng hành bởi một nhóm chuyên gia phối hợp, gồm bác sĩ, chuyên gia sức khỏe tâm thần và chuyên gia dinh dưỡng. Điều trị không chỉ là chuyện ăn uống, mà là một quá trình phục hồi cả thể chất lẫn tinh thần, thường bao gồm:
-
Phục hồi thể trạng và cân nặng dưới sự theo dõi y tế, vì người bệnh khó phục hồi nếu chưa trở lại một cân nặng phù hợp
-
Tâm lý trị liệu: với thanh thiếu niên, liệu pháp có sự tham gia của gia đình cho thấy hiệu quả; với người lớn, liệu pháp nhận thức – hành vi giúp điều chỉnh những suy nghĩ lệch lạc về cơ thể và ăn uống
-
Hỗ trợ bằng thuốc trong một số trường hợp, chủ yếu để điều trị các rối loạn đi kèm như trầm cảm hay lo âu, dưới chỉ định và theo dõi của bác sĩ
Điều quan trọng là điều trị càng sớm, khả năng phục hồi càng cao.
Người thân có thể làm gì?
Không có cách nào bảo đảm ngăn ngừa hoàn toàn, nhưng sự quan tâm đúng lúc từ gia đình tạo ra khác biệt lớn. Nếu bạn nhận thấy người thân có lòng tự trọng thấp, ăn kiêng khem quá mức và luôn không hài lòng với ngoại hình, hãy bắt đầu bằng một cuộc trò chuyện nhẹ nhàng, không phán xét.
Và đừng ngần ngại tìm đến chuyên gia sức khỏe tâm thần. Việc thăm khám và đánh giá ban đầu giúp định hướng đúng hướng hỗ trợ, thay vì để bệnh âm thầm tiến triển.
Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế chẩn đoán và điều trị của bác sĩ.
EcoHealth triển khai các chương trình khám sức khỏe doanh nghiệp và khám tận nơi, với danh mục thiết kế theo đặc thù nguy cơ của từng đơn vị và báo cáo phân tích sức khỏe cấp tổ chức.
ECOHEALTH – LUÔN LẮNG NGHE CƠ THỂ BẠN
Địa chỉ: Tòa nhà EcoHealth, Số 4/4 Kim Đồng – Hoàng Mai – Hà Nội
Hotline tư vấn dịch vụ: 0823 888 981
Hotline chăm sóc khách hàng: 0859 888 981
