Khi bố mẹ bắt đầu hay quên, nhiều người con thường tự trấn an rằng “tuổi già ai chẳng thế”. Nhưng có một điều quan trọng ít ai để ý: sa sút trí tuệ không phải là một phần đương nhiên của việc già đi. Hiểu đúng về nó, và nhận ra sớm những dấu hiệu khẽ khàng ban đầu, đôi khi lại là điều quý giá nhất mà gia đình có thể làm cho người thân.
Sa sút trí tuệ là gì?
Sa sút trí tuệ không phải một căn bệnh đơn lẻ, mà là tên gọi chung cho một nhóm triệu chứng ảnh hưởng đến trí nhớ, khả năng suy nghĩ và giao tiếp – đến mức làm xáo trộn sinh hoạt thường ngày của người mắc.
Một điểm rất dễ nhầm: hay quên chưa chắc đã là sa sút trí tuệ. Quên chỗ để chìa khóa, thi thoảng lỡ một cái hẹn là chuyện bình thường theo tuổi tác. Sa sút trí tuệ là khi tình trạng suy giảm diễn ra rõ rệt và ảnh hưởng thật sự đến cuộc sống – chẳng hạn quên cả những việc vừa xảy ra, lặp lại một câu hỏi nhiều lần trong ít phút, hay lúng túng với những việc từng làm thành thạo cả đời.
Vì sao xảy ra sa sút trí tuệ?
Về bản chất, sa sút trí tuệ bắt nguồn từ tổn thương các tế bào thần kinh và những kết nối giữa chúng trong não. Vùng não bị ảnh hưởng khác nhau sẽ dẫn đến biểu hiện khác nhau ở mỗi người. Có thể chia thành hai nhóm lớn:
Nhóm nguyên nhân tiến triển (thường không hồi phục):
-
Bệnh Alzheimer – nguyên nhân phổ biến nhất. Trong não người bệnh xuất hiện những mảng và đám rối protein bất thường, được cho là làm tổn hại tế bào thần kinh khỏe mạnh. Một phần nhỏ trường hợp có liên quan đến yếu tố di truyền.
-
Sa sút trí tuệ do mạch máu não – xảy ra khi mạch máu nuôi não bị tổn thương, thường sau đột quỵ. Người bệnh hay gặp khó khăn khi suy nghĩ, tập trung, giải quyết vấn đề – đôi khi rõ hơn cả biểu hiện quên.
-
Sa sút trí tuệ thể Lewy – có thể kèm ảo giác, rối loạn giấc ngủ, run và cử động chậm chạp.
-
Sa sút trí tuệ thùy trán – thái dương – ảnh hưởng nhiều đến tính cách, hành vi và ngôn ngữ.
-
Nhiều người lớn tuổi thực tế mắc dạng hỗn hợp, phối hợp nhiều nguyên nhân cùng lúc.
Nhóm nguyên nhân có thể cải thiện được:
Đây là phần mang lại nhiều hy vọng nhất, và cũng là lý do nên đi khám sớm thay vì ngại ngần. Một số tình trạng gây ra triệu chứng giống sa sút trí tuệ nhưng có thể cải thiện nếu tìm đúng nguyên nhân, ví dụ: thiếu vitamin B12, tuyến giáp hoạt động kém, rối loạn điện giải, tác dụng phụ của một số thuốc, hay ảnh hưởng của rượu bia kéo dài. Khám sớm giúp phân biệt được đâu là tình trạng có thể xử lý.
Những dấu hiệu nên để tâm
Các dấu hiệu sớm thường rất khẽ và dễ bị bỏ qua giữa nhịp sống bận rộn:
-
Quên những chuyện vừa xảy ra, trong khi vẫn nhớ rõ chuyện đã lâu.
-
Lặp lại một câu hỏi nhiều lần.
-
Khó tìm từ để diễn đạt, nói ngắt quãng.
-
Lúng túng với việc quen thuộc: nấu ăn, trả tiền, tìm đường về nhà
-
Khó lập kế hoạch, sắp xếp, xử lý việc nhiều bước.
-
Thay đổi tâm trạng, tính tình khác hẳn trước – dễ lo âu, buồn bã hoặc cáu gắt.
Không phải cứ có một dấu hiệu là mắc bệnh. Nhưng khi những thay đổi này xuất hiện nhiều lên và ảnh hưởng đến sinh hoạt, đó là lúc nên đưa người thân đi kiểm tra.
Ai có nguy cơ cao hơn?
Có những yếu tố nguy cơ không thay đổi được: tuổi tác (nguy cơ tăng dần sau 65 tuổi), tiền sử gia đình, hay hội chứng Down.
Nhưng cũng có nhiều yếu tố hoàn toàn có thể chủ động kiểm soát, và đây chính là chỗ mỗi người tác động được:
-
Huyết áp cao, mỡ máu cao, béo phì.
-
Đái tháo đường kiểm soát kém.
-
Hút thuốc lá và uống nhiều rượu bia.
-
Ít vận động, chế độ ăn thiếu lành mạnh.
-
Trầm cảm, mất ngủ kéo dài, ngưng thở khi ngủ.
Có thể phòng ngừa được không?
Không có cách nào chắc chắn ngăn ngừa hoàn toàn, nhưng nhiều thói quen giúp bảo vệ não bộ về lâu dài, và hầu hết đều nằm trong tầm tay:
-
Giữ đầu óc hoạt động – đọc sách, chơi cờ, giải câu đố, học điều mới.
-
Vận động và kết nối xã hội đều đặn, tránh sống thu mình.
-
Chăm sóc tim mạch – kiểm soát huyết áp, đường huyết, mỡ máu, cân nặng.
-
Ăn lành mạnh – nhiều rau củ, ngũ cốc nguyên hạt, cá và các loại hạt.
-
Bỏ thuốc lá, hạn chế rượu bia.
-
Ngủ đủ và ngủ ngon; điều trị sớm nếu có vấn đề về thính lực, tâm trạng.
Vì tim mạch và chuyển hóa gắn rất chặt với sức khỏe não bộ, việc theo dõi định kỳ những chỉ số này là một bước phòng ngừa thiết thực.
Sa sút trí tuệ được chẩn đoán như thế nào?
Không có một xét nghiệm đơn lẻ nào khẳng định được sa sút trí tuệ. Bác sĩ thường kết hợp nhiều bước để tìm ra nguyên nhân:
-
Đánh giá nhận thức và thần kinh – các bài kiểm tra về trí nhớ, ngôn ngữ, khả năng chú ý, suy luận.
-
Chẩn đoán hình ảnh (CT, MRI) – giúp phát hiện dấu vết đột quỵ, chảy máu, khối bất thường hay ứ dịch trong não, và hỗ trợ phân biệt các nguyên nhân.
-
Xét nghiệm máu – tìm những nguyên nhân có thể cải thiện được như thiếu vitamin B12 hay suy giáp.
-
Đánh giá tâm lý – xem trầm cảm hoặc vấn đề tâm thần khác có đang góp phần vào triệu chứng không.
Chăm sóc và điều trị
Phần lớn các dạng sa sút trí tuệ hiện chưa chữa khỏi hoàn toàn, nhưng có nhiều cách giúp người bệnh sống thoải mái hơn và làm chậm ảnh hưởng của bệnh. Bên cạnh điều trị theo chỉ định của bác sĩ, những điều chỉnh trong sinh hoạt hằng ngày cũng rất có ý nghĩa:
-
Sắp xếp không gian sống gọn gàng, giảm ồn ào để người bệnh dễ tập trung.
-
Chia nhỏ công việc thành từng bước đơn giản, duy trì thói quen ổn định.
-
Bố trí nhà cửa an toàn để phòng tránh té ngã.
Sự kiên nhẫn và đồng hành của gia đình luôn là chỗ dựa quan trọng nhất.
Khi nào nên đưa người thân đi khám?
Hãy đi khám sớm nếu bạn nhận thấy người thân có vấn đề về trí nhớ hoặc những thay đổi kể trên. Vì có những nguyên nhân xử lý được, việc tìm ra sớm và đúng nguyên nhân là điều thật sự quan trọng – cho cả sức khỏe của người bệnh lẫn sự an tâm của cả nhà.
Tại Eco Health, đội ngũ bác sĩ chuyên khoa Nội – Lão khoa đồng hành cùng gia đình trong việc theo dõi và chăm sóc sức khỏe người cao tuổi, giúp mỗi gia đình hiểu rõ hơn cơ thể của ông bà, bố mẹ đang cần gì.
Nội dung mang tính giáo dục sức khỏe, không thay thế cho thăm khám và chỉ định của bác sĩ.
EcoHealth triển khai các chương trình khám sức khỏe doanh nghiệp và khám tận nơi, với danh mục thiết kế theo đặc thù nguy cơ của từng đơn vị và báo cáo phân tích sức khỏe cấp tổ chức.
ECOHEALTH – LUÔN LẮNG NGHE CƠ THỂ BẠN
Địa chỉ: Tòa nhà EcoHealth, Số 4/4 Kim Đồng – Hoàng Mai – Hà Nội
Hotline tư vấn dịch vụ: 0823 888 981
Hotline chăm sóc khách hàng: 0859 888 981
