Nhiều người vẫn nghĩ bệnh lao chỉ khu trú ở phổi. Thực tế, vi khuẩn lao có thể theo đường máu đi tới thận, đường tiết niệu và cơ quan sinh dục, gây ra lao hệ tiết niệu sinh dục – một trong những thể lao ngoài phổi thường gặp. Bệnh diễn tiến chậm, triệu chứng mờ nhạt và rất dễ bị bỏ sót vì trông giống một đợt nhiễm trùng đường tiểu thông thường. Bài viết dưới đây giúp bạn hiểu bản chất bệnh, những dấu hiệu cần lưu tâm và các bước chẩn đoán – điều trị hiện nay.
Lao hệ tiết niệu sinh dục là gì?
Vi khuẩn lao (Mycobacterium tuberculosis) khi được hít vào phổi phần lớn bị hệ miễn dịch tiêu diệt, nhưng một số ít vẫn sống sót, theo hệ bạch huyết rồi vào máu và “gieo mầm” ở nhiều cơ quan khác nhau, trong đó có thận. Tại vùng tủy thận, môi trường tại chỗ khiến khả năng thực bào suy yếu, tạo điều kiện cho vi khuẩn lao tồn tại và phát triển.
Các ổ tổn thương (u hạt lao) lớn dần, ăn mòn vào hệ thống đài – bể thận, rồi lan xuống niệu quản, bàng quang và các cơ quan sinh dục. Dù vi khuẩn có thể xâm nhập cả hai thận, biểu hiện trên lâm sàng thường chỉ rõ ở một bên. Nếu không được phát hiện, tình trạng xơ hóa và hẹp đường bài niệu tiến triển dần, thận có thể mất chức năng.
Vì sao mắc bệnh?
Nguyên nhân trực tiếp là vi khuẩn lao. Lao phổi là thể lao phổ biến nhất và cũng là nguồn lây chính trong cộng đồng; lao hệ tiết niệu sinh dục là hệ quả thứ phát, khi vi khuẩn từ ổ lao ban đầu phát tán theo đường máu tới hệ tiết niệu – sinh dục, thường sau một khoảng thời gian dài kể từ lần nhiễm đầu tiên.
Bệnh tiến triển và lan rộng trong cơ thể như thế nào?
– Từ thận, tổn thương lao thường lan theo dòng nước tiểu và tiếp giáp giải phẫu:
– Niệu quản: vi khuẩn lan tới đoạn niệu quản đổ vào bàng quang, gây hẹp và ứ nước thận; trường hợp nặng có thể hẹp trên diện rộng.
– Bàng quang: thường bắt đầu từ lỗ niệu quản với biểu hiện phù nề niêm mạc và các tổn thương dạng u hạt. Xơ hóa lỗ niệu quản dẫn tới ứ nước thận hoặc trào ngược bàng quang – niệu quản; nặng hơn, thành bàng quang bị thay bằng mô xơ, tạo nên bàng quang thành dày, xơ cứng, giảm dung tích.
– Cơ quan sinh dục nam: mào tinh, tinh hoàn, tuyến tiền liệt có thể bị tổn thương do lan trực tiếp từ đường niệu; tắc nghẽn ống dẫn tinh hai bên có thể gây vô sinh.
– Cơ quan sinh dục nữ: vi khuẩn có thể lan tới vòi trứng và niêm mạc tử cung, gây hẹp – dính và là một nguyên nhân vô sinh.
Dấu hiệu nhận biết
Điểm khó của bệnh là triệu chứng thường mơ hồ, mạn tính và không đặc hiệu. Người bệnh hiếm khi có biểu hiện điển hình của lao. Trên thực tế, bệnh hay “đội lốt” một đợt nhiễm trùng đường tiểu tái đi tái lại và không đáp ứng với kháng sinh thông thường.
Một số biểu hiện cần lưu ý:
– Đi tiểu nhiều lần (ban đầu nhiều lần ban ngày, khi bệnh tiến triển thì cả ngày lẫn đêm)
– Tiểu buốt, tiểu khó
– Đau vùng thắt lưng hoặc hạ vị
– Tiểu ra máu hoặc mủ
– Sốt nhẹ kéo dài
– Ở nam: tinh hoàn/mào tinh sưng đau, lỗ dò vùng tầng sinh môn, loét sinh dục
– Vô sinh chưa rõ nguyên nhân ở cả nam và nữ đôi khi có căn nguyên là lao hệ tiết niệu sinh dục
– Không ít trường hợp gần như không có triệu chứng, chỉ tình cờ phát hiện khi xét nghiệm. Một dấu hiệu gợi ý là tiểu ra mủ nhưng cấy vi khuẩn thông thường lại âm tính (đái mủ vô trùng).
Cần ghi nhớ: nhiễm trùng đường tiểu tái phát nhiều lần, dai dẳng và không khỏi với kháng sinh thường quy là lý do chính đáng để bác sĩ nghĩ đến và tầm soát lao hệ tiết niệu sinh dục.
Ai có nguy cơ cao?
– Người đã hoặc đang mắc lao, có tiền sử nhiễm lao
– Người suy giảm miễn dịch: nhiễm HIV, đái tháo đường, suy dinh dưỡng
– Người sử dụng thuốc lá, rượu
– Người sống hoặc làm việc trong môi trường chật hẹp, thông khí kém, thường xuyên tiếp xúc nguồn lây
Nếu không điều trị, bệnh dẫn tới đâu?
– Hẹp và tắc nghẽn đường niệu, ứ nước thận
– Áp xe, hang lao
– Sẹo nhu mô thận, suy giảm rồi mất chức năng thận, tiến tới bệnh thận giai đoạn cuối
– Tăng huyết áp do bệnh lý thận
– Bội nhiễm vi khuẩn thông thường
– Vô sinh ở cả nam và nữ
Chẩn đoán bằng cách nào?
Vì triệu chứng kín đáo, chẩn đoán đòi hỏi bác sĩ chủ động nghĩ tới bệnh và phối hợp nhiều xét nghiệm:
Xét nghiệm:
Xét nghiệm và cấy nước tiểu nhiều lần – vẫn được xem là tiêu chuẩn để tìm bằng chứng bệnh đang hoạt động; mẫu cần được xử lý sớm và lấy trước khi bắt đầu điều trị.
Xét nghiệm sinh học phân tử (PCR) – cho kết quả nhanh, độ nhạy và độ đặc hiệu cao, giúp tránh chậm trễ điều trị.
Phản ứng Tuberculin trong da (IDR) – cho biết cơ thể đã từng nhiễm lao, không khẳng định bệnh đang tiến triển.
Xét nghiệm máu (công thức máu, tốc độ máu lắng, CRP, sinh hóa) – đánh giá mức độ bệnh, chức năng thận và theo dõi đáp ứng điều trị.
Chẩn đoán hình ảnh:
Siêu âm hệ tiết niệu và siêu âm tinh hoàn – phát hiện tổn thương thận, ứ nước, sẹo, áp xe, tổn thương tinh hoàn.
X-quang, chụp hệ niệu (KUB, chụp niệu đồ tĩnh mạch) – đánh giá vôi hóa, phạm vi và mức độ tổn thương.
Chụp CT – hỗ trợ đánh giá sâu mức độ bệnh, dày thành niệu quản – bàng quang và chức năng từng thận.
Siêu âm qua trực tràng (TRUS) – hữu ích ở nam giới vô sinh, đánh giá túi tinh, ống dẫn tinh, tuyến tiền liệt.
Xạ hình thận – đánh giá chức năng thận và theo dõi điều trị.
Điều trị như thế nào?
Điều trị lao hệ tiết niệu sinh dục gồm hai thành phần:
1. Điều trị nội khoa (dùng thuốc) – nền tảng. Do số lượng vi khuẩn tại chỗ thấp, bệnh thường đáp ứng tốt và có thể theo liệu trình ngắn hơn so với lao phổi. Thuốc phải được bác sĩ chuyên khoa chỉ định và theo dõi chặt chẽ. Mục tiêu điều trị là bảo vệ nhu mô và chức năng thận, hạn chế bệnh lan rộng và quản lý tốt các bệnh kèm theo.
2. Điều trị ngoại khoa – cho một số trường hợp. Phần lớn người bệnh đáp ứng với thuốc; can thiệp phẫu thuật chỉ đặt ra ở một tỉ lệ nhỏ và thường tiến hành sau một thời gian điều trị thuốc. Chỉ định gồm: ứ nước thận, suy thận do tắc nghẽn tiến triển, thận giảm hoặc mất chức năng, hẹp ống dẫn tinh/vòi trứng gây vô sinh, đau dai dẳng, biến chứng ở tử cung. Các phương pháp có thể là nong hoặc đặt stent niệu quản, phẫu thuật tái tạo, tăng dung tích bàng quang, hoặc cắt thận bán phần/toàn bộ khi thận đã mất chức năng.
Phòng ngừa
Phòng lao hệ tiết niệu sinh dục gắn liền với phòng và kiểm soát bệnh lao nói chung:
– Tiêm vaccin BCG theo Chương trình Tiêm chủng mở rộng.
– Phát hiện và điều trị sớm, tuân thủ đúng phác đồ với người mắc lao để cắt nguồn lây.
– Giữ không gian sống, làm việc thông thoáng, đủ ánh nắng; đeo khẩu trang khi tiếp xúc, ho, hắt hơi (nơi nguy cơ cao dùng khẩu trang đạt chuẩn N95 trở lên).
– Xử lý đờm và vệ sinh cá nhân đúng cách, rửa tay thường xuyên.
– Kiểm soát tốt các bệnh nền làm tăng nguy cơ như đái tháo đường, nhiễm HIV.
Khi nào nên đi khám?
Nếu bạn bị tiểu buốt, tiểu nhiều lần, tiểu ra máu, hoặc nhiễm trùng đường tiểu tái đi tái lại mà không khỏi với kháng sinh thông thường – hoặc đang tìm nguyên nhân của tình trạng vô sinh chưa rõ căn nguyên – đừng chủ quan. Đây là những tình huống nên được thăm khám chuyên sâu để loại trừ các nguyên nhân ít gặp nhưng quan trọng như lao hệ tiết niệu sinh dục.
Tại Eco Health, đội ngũ bác sĩ tiết niệu – nam khoa và phòng khám sức khỏe sinh sản đồng hành cùng bạn từ bước thăm khám, xét nghiệm đến định hướng chương trình khám phù hợp với từng dấu hiệu và yếu tố nguy cơ. Đặt lịch tư vấn qua hotline: 0823888981 hoặc để lại thông tin để được hỗ trợ.
EcoHealth triển khai các chương trình khám sức khỏe doanh nghiệp và khám tận nơi, với danh mục thiết kế theo đặc thù nguy cơ của từng đơn vị và báo cáo phân tích sức khỏe cấp tổ chức.
ECOHEALTH – LUÔN LẮNG NGHE CƠ THỂ BẠN
📍 Địa chỉ: Tòa nhà EcoHealth, Số 4/4 Kim Đồng – Hoàng Mai – Hà Nội
📞 Hotline tư vấn dịch vụ: 0823 888 981
📞 Hotline chăm sóc khách hàng: 0859 888 981
