Chán ăn tâm thần (Anorexia Nervosa) là một trong những rối loạn ăn uống được y học công nhận, đặc trưng bởi việc tự giới hạn khắt khe lượng thức ăn nạp vào, nỗi sợ tăng cân dai dẳng dù cân nặng đã ở mức thấp, và nhận thức sai lệch về hình thể bản thân. Đây không phải là một lựa chọn lối sống hay vấn đề “kén ăn” thông thường, mà là một bệnh lý tâm thần nghiêm trọng, có thể để lại hậu quả trên gần như toàn bộ các cơ quan trong cơ thể nếu không được can thiệp kịp thời.
Rối loạn này có thể gặp ở mọi giới tính, mọi độ tuổi, mọi hoàn cảnh kinh tế – không riêng nhóm nào.
Vì sao một người mắc chán ăn tâm thần?
Không có một nguyên nhân đơn lẻ. Các yếu tố thường tương tác với nhau, bao gồm:
– Yếu tố di truyền – người có người thân trực hệ (cha, mẹ, anh chị em ruột) từng mắc rối loạn ăn uống có xu hướng nguy cơ cao hơn.
– Đặc điểm tâm lý – xu hướng cầu toàn, dễ lo âu, tự ti, hoặc có nét ám ảnh–cưỡng chế thường xuất hiện trước và trong quá trình bệnh.
– Áp lực xã hội về ngoại hình – hình ảnh cơ thể “lý tưởng” bị lan truyền và phóng đại qua truyền thông, mạng xã hội góp phần định hình nhận thức sai lệch về cân nặng.
– Những cú sốc/chuyển tiếp trong cuộc sống – chuyển trường, chuyển nơi ở, đổ vỡ tình cảm, mất người thân – có thể là “giọt nước tràn ly” khởi phát bệnh, đặc biệt ở tuổi vị thành niên.
Dấu hiệu cần lưu ý
Về thể chất: sụt cân nhanh hoặc cân nặng dao động thất thường, hay choáng váng/ngất, luôn mệt mỏi, mất ngủ, cảm giác lạnh kéo dài dù thời tiết không lạnh.
Về tâm lý: ám ảnh với cân nặng – hình thể – thức ăn; lo âu quanh mỗi bữa ăn; cảm giác “mất kiểm soát” với việc ăn uống; phân loại thức ăn cực đoan thành “tốt”/”xấu”; dùng việc ăn hoặc nhịn ăn như cách xử lý cảm xúc tiêu cực.
Về hành vi: ăn kiêng khắc nghiệt, đếm calo, né tránh nhóm thực phẩm nhất định; ăn một mình, tránh bữa ăn chung; tập luyện quá mức bất chấp mệt/ốm; mặc đồ rộng để che giấu cơ thể; nói dối về việc đã ăn hoặc giấu thức ăn.
(Lưu ý biên tập: phần này chỉ nên liệt kê ở mức nhận diện dấu hiệu – không đi sâu mô tả chi tiết hành vi cụ thể, tránh nội dung có thể bị đọc như “hướng dẫn”.)
Biến chứng nếu không được điều trị
Suy dinh dưỡng kéo dài có thể ảnh hưởng đến tim (rối loạn nhịp, suy tim), xương (loãng xương), hệ tiêu hóa, nội tiết (mất kinh ở nữ, giảm testosterone ở nam), rối loạn điện giải – một số trường hợp có thể đe dọa tính mạng. Bên cạnh đó, người bệnh thường đi kèm các vấn đề sức khỏe tâm thần khác như trầm cảm, lo âu, hoặc lạm dụng chất kích thích.
Ai có nguy cơ cao hơn?
Phổ biến hơn ở trẻ vị thành niên và phụ nữ trẻ, nhưng nam giới cũng ngày càng được ghi nhận nhiều hơn. Giai đoạn dậy thì — với những thay đổi cơ thể nhanh và áp lực từ bạn bè đồng trang lứa – là thời điểm nhạy cảm cần quan sát kỹ.
Khi nào cần đưa người thân đi khám?
Nếu nhận thấy người thân/bạn bè có dấu hiệu tự ti về ngoại hình, ăn kiêng bất thường kéo dài, hoặc né tránh bữa ăn chung, nên chủ động trò chuyện sớm và đồng hành cùng họ đến gặp bác sĩ – không nên chờ đến khi có biến chứng thể chất rõ rệt mới can thiệp.
Chẩn đoán như thế nào?
Bác sĩ sẽ kết hợp khám lâm sàng (cân nặng, sinh hiệu, khám tổng quát), xét nghiệm máu (điện giải, chức năng gan – thận – tuyến giáp), đánh giá tâm lý chuyên sâu, và có thể chỉ định thêm chẩn đoán hình ảnh (X-quang, điện tâm đồ) để kiểm tra ảnh hưởng lên xương và tim.
Hướng điều trị
Điều trị cần một đội ngũ đa chuyên khoa phối hợp – bác sĩ nội khoa, chuyên gia tâm lý/tâm thần, và chuyên gia dinh dưỡng — cùng đồng hành trong thời gian dài:
– Phục hồi thể trạng và cân nặng ở mức an toàn, dưới giám sát y tế.
– Trị liệu tâm lý – với thanh thiếu niên, trị liệu có sự tham gia của gia đình thường mang lại hiệu quả tốt; với người lớn, liệu pháp hành vi nhận – thức giúp thay đổi dần niềm tin sai lệch về cân nặng và hình thể.
– Hỗ trợ từ gia đình đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì thói quen ăn uống lành mạnh sau điều trị.
– Hiện chưa có thuốc điều trị đặc hiệu cho chán ăn tâm thần; thuốc có thể được dùng hỗ trợ nếu người bệnh có kèm trầm cảm/lo âu.
EcoHealth triển khai các chương trình khám sức khỏe doanh nghiệp và khám tận nơi, với danh mục thiết kế theo đặc thù nguy cơ của từng đơn vị và báo cáo phân tích sức khỏe cấp tổ chức.
ECOHEALTH – LUÔN LẮNG NGHE CƠ THỂ BẠN
📍 Địa chỉ: Tòa nhà EcoHealth, Số 4/4 Kim Đồng – Hoàng Mai – Hà Nội
📞 Hotline tư vấn dịch vụ: 0823 888 981
📞 Hotline chăm sóc khách hàng: 0859 888 981
