Mệt mỏi kéo dài, sụt cân không rõ nguyên nhân, hay chóng mặt mỗi khi đứng dậy, những dấu hiệu này thường bị gán cho căng thẳng hoặc thiếu ngủ. Nhưng đôi khi, đó là cách cơ thể báo hiệu một vấn đề ở tuyến thượng thận. Bệnh Addison là một trong những nguyên nhân như vậy: diễn tiến âm thầm, dễ bị bỏ sót, nhưng hoàn toàn có thể kiểm soát tốt khi được phát hiện và điều trị đúng lúc.
Tổng quan về bệnh Addison (suy tuyến thượng thận nguyên phát)
Bệnh Addison, còn gọi là suy tuyến thượng thận nguyên phát, là tình trạng tuyến thượng thận không sản xuất đủ lượng hormone mà cơ thể cần để duy trì hoạt động bình thường.
Mỗi người có hai tuyến thượng thận nhỏ nằm trên đỉnh của mỗi quả thận. Dù kích thước khiêm tốn, hai tuyến này giữ vai trò thiết yếu: chúng sản xuất cortisol và aldosterone, hai hormone tham gia điều hòa nhiều chức năng sống còn của cơ thể. Cortisol giúp cơ thể ứng phó với căng thẳng, điều hòa đường huyết, huyết áp và chuyển hóa. Aldosterone giữ cân bằng muối, nước và kali, qua đó ổn định huyết áp và thể tích tuần hoàn.
Khi mắc bệnh Addison, tuyến thượng thận sản xuất quá ít cả cortisol lẫn aldosterone. Hệ quả là cơ thể mất khả năng giữ muối và nước bình thường; muối và nước bị đào thải qua nước tiểu, kéo huyết áp xuống thấp. Song song đó, nồng độ kali trong máu có thể tăng lên mức nguy hiểm. Nếu không được nhận biết và xử trí, tình trạng này có thể dẫn tới những biến chứng nghiêm trọng, thậm chí đe dọa tính mạng trong đợt cấp.
Điểm cần phân biệt là từ “nguyên phát”: tổn thương nằm ngay tại chính tuyến thượng thận. Đây là điểm khác biệt với suy tuyến thượng thận thứ phát, thể bệnh bắt nguồn từ tuyến yên (nơi tiết ra hormone ACTH điều khiển tuyến thượng thận). Sự khác biệt này cũng giải thích vì sao bệnh Addison thường đi kèm dấu hiệu sạm da đặc trưng, điều ít gặp hơn ở thể thứ phát.
Nguyên nhân gây bệnh Addison
Nguyên nhân gốc rễ của bệnh Addison là tổn thương khiến tuyến thượng thận không còn hoạt động hiệu quả, dẫn đến suy giảm sản xuất cortisol và aldosterone. Các nhóm nguyên nhân thường gặp bao gồm:
Nguyên nhân tự miễn. Đây là nguyên nhân phổ biến nhất. Trong cơ chế này, hệ miễn dịch nhận diện nhầm mô tuyến thượng thận là “vật lạ” gây hại và tấn công chính tuyến này, làm tổn thương dần khả năng sản xuất hormone.
Nhiễm trùng. Một số bệnh nhiễm trùng có thể phá hủy mô tuyến thượng thận, trong đó có lao, HIV và các bệnh nhiễm nấm. Ở những khu vực còn gánh nặng bệnh lao cao như Việt Nam, lao vẫn là một nguyên nhân đáng lưu ý và không nên bỏ qua khi đánh giá.
Khối u hoặc xuất huyết tại tuyến thượng thận. Các khối u, tình trạng di căn tới tuyến thượng thận, hoặc xuất huyết trong tuyến (đôi khi liên quan đến việc dùng thuốc chống đông) đều có thể làm tổn hại chức năng của tuyến.
Nguyên nhân sau can thiệp. Việc phẫu thuật cắt bỏ một phần hoặc toàn bộ tuyến thượng thận cũng dẫn tới tình trạng thiếu hụt hormone.
Triệu chứng của bệnh Addison
Biểu hiện của bệnh Addison rất đa dạng và phụ thuộc vào thể trạng từng người cũng như tốc độ tiến triển của bệnh. Đặc điểm chung là bệnh thường khởi phát âm thầm, các triệu chứng ban đầu mơ hồ và dễ nhầm với mệt mỏi thông thường, nên nhiều người chỉ phát hiện khi bệnh đã tiến triển.
Những dấu hiệu và triệu chứng thường gặp bao gồm:
-
Mệt mỏi kéo dài, cảm giác yếu sức, uể oải dù nghỉ ngơi
-
Chán ăn và sụt cân không rõ nguyên nhân
-
Buồn nôn, nôn, đau bụng hoặc rối loạn tiêu hóa
-
Huyết áp thấp, chóng mặt hoặc choáng váng khi thay đổi tư thế, đôi khi ngất
-
Thèm ăn mặn
-
Đau cơ, đau khớp
-
Thay đổi ở tóc và da
-
Rối loạn khí sắc, dễ cáu gắt hoặc có biểu hiện trầm cảm
Một dấu hiệu khá đặc trưng của bệnh Addison là tình trạng sạm da, da trở nên tối màu hơn, rõ nhất ở những vùng như nếp gấp da, sẹo cũ, khớp ngón tay, đầu gối, khuỷu tay, ngón chân, môi hoặc niêm mạc trong miệng.
Cơn suy thượng thận cấp, tình huống cần cấp cứu. Ở một số trường hợp, các triệu chứng bùng phát đột ngột khi cơ thể chịu áp lực lớn như nhiễm trùng nặng, phẫu thuật hoặc chấn thương. Khi đó có thể xuất hiện: nôn mửa dữ dội, tiêu chảy, huyết áp tụt sâu, đau nhức vùng bụng hoặc chân, lú lẫn và có thể hôn mê. Đây là tình huống cấp cứu y tế, cần được xử trí ngay lập tức.
Bệnh Addison có lây không?
Bệnh Addison không phải là bệnh truyền nhiễm và không lây từ người này sang người khác. Bệnh xuất phát từ rối loạn hoạt động nội tại của tuyến thượng thận, không do tác nhân lây truyền qua tiếp xúc thông thường.
Đối tượng nguy cơ của bệnh Addison
Bệnh Addison có thể xuất hiện ở bất kỳ độ tuổi và giới tính nào. Tuy vậy, thống kê cho thấy bệnh gặp nhiều hơn ở nữ giới, đặc biệt trong độ tuổi trung niên.
Một số yếu tố làm tăng nguy cơ mắc bệnh, bao gồm:
-
Người mắc các bệnh tự miễn khác, chẳng hạn đái tháo đường tuýp 1 hoặc bệnh Graves (một rối loạn tuyến giáp)
-
Người đang mắc bệnh ung thư
-
Người có bệnh nhiễm khuẩn mạn tính, điển hình là lao
-
Người đang sử dụng thuốc chống đông (thuốc làm loãng máu)
-
Người có tiền sử phẫu thuật cắt bỏ một phần tuyến thượng thận
Việc nhận biết mình thuộc nhóm nguy cơ giúp chủ động theo dõi cơ thể và thăm khám sớm khi có dấu hiệu bất thường kéo dài.
Phòng ngừa bệnh Addison
Không phải mọi nguyên nhân của bệnh Addison đều có thể phòng tránh, đặc biệt là nhóm nguyên nhân tự miễn. Tuy nhiên, một lối sống lành mạnh và thói quen chăm sóc sức khỏe hợp lý giúp giảm bớt một số yếu tố nguy cơ và hỗ trợ tuyến thượng thận hoạt động ổn định:
-
Không hút thuốc lá và hạn chế đồ uống có cồn
-
Duy trì chế độ sinh hoạt điều độ, khoa học, tập luyện thể dục đều đặn
-
Không tự ý sử dụng thuốc khi chưa có chỉ định của bác sĩ, đặc biệt là các thuốc có thể ảnh hưởng đến nội tiết
-
Điều trị tốt các bệnh nền, nhất là những bệnh nhiễm khuẩn mạn tính như lao
-
Chú ý lắng nghe cơ thể và thăm khám sớm khi có các triệu chứng bất thường kéo dài
Chẩn đoán bệnh Addison
Để chẩn đoán bệnh Addison, bác sĩ nội tiết kết hợp giữa khai thác tiền sử, đánh giá triệu chứng lâm sàng và các xét nghiệm cận lâm sàng.
Các phương pháp thường được sử dụng bao gồm:
-
Xét nghiệm máu và nước tiểu: đo nồng độ cortisol, định lượng hormone ACTH và kiểm tra điện giải đồ (natri, kali) để đánh giá chức năng tuyến thượng thận.
-
Nghiệm pháp kích thích ACTH: giúp xác định khả năng đáp ứng của tuyến thượng thận và phân biệt thể nguyên phát với thể thứ phát.
-
Chẩn đoán hình ảnh: chụp X-quang hoặc chụp cắt lớp vi tính (CT) vùng tuyến thượng thận, giúp phát hiện các tổn thương như khối u, xuất huyết hay dấu hiệu nhiễm trùng.
Dựa trên tổng hợp tiền sử bệnh lý, triệu chứng và kết quả xét nghiệm, bác sĩ sẽ xác định chẩn đoán cũng như định hướng nguyên nhân để lựa chọn hướng điều trị phù hợp.
Điều trị bệnh Addison
Phương pháp điều trị phụ thuộc vào tình trạng cụ thể và mức độ nghiêm trọng của triệu chứng ở từng người bệnh. Nền tảng điều trị bệnh Addison là liệu pháp thay thế hormone: bổ sung các hormone mà tuyến thượng thận không sản xuất đủ, thường bằng nhóm thuốc corticosteroid, nhằm kiểm soát triệu chứng và giúp cơ thể hoạt động bình thường trở lại.
Đây là điều trị duy trì lâu dài. Bên cạnh việc dùng thuốc theo chỉ định, người bệnh cần xây dựng những thói quen giúp kiểm soát bệnh ổn định và phòng tránh đợt cấp:
-
Tái khám đúng lịch định kỳ theo hướng dẫn của bác sĩ
-
Duy trì uống thuốc đều đặn, đúng liều, tuyệt đối không tự ý ngưng thuốc
-
Tham khảo ý kiến bác sĩ trước và sau khi phẫu thuật, hoặc khi ốm/stress, vì có thể cần điều chỉnh liều thuốc
-
Giữ tinh thần thoải mái, tránh căng thẳng kéo dài
-
Duy trì lối sống lành mạnh với chế độ dinh dưỡng cân bằng, hợp lý
-
Tập thể dục đều đặn nhưng vừa sức, không gắng sức quá mức
Với điều trị đúng và theo dõi đều đặn, phần lớn người bệnh Addison có thể duy trì cuộc sống sinh hoạt gần như bình thường.
Bệnh Addison có chữa khỏi hoàn toàn không?
Phần lớn trường hợp cần điều trị thay thế hormone lâu dài để bù lượng hormone thiếu hụt. Tuy vậy, khi tuân thủ điều trị và tái khám đều đặn, người bệnh hoàn toàn có thể duy trì cuộc sống ổn định, khỏe mạnh.
Bệnh Addison có nguy hiểm không?
Nếu không được phát hiện và điều trị, bệnh có thể dẫn đến cơn suy thượng thận cấp, một tình huống cấp cứu đe dọa tính mạng. Ngược lại, khi được chẩn đoán đúng và điều trị phù hợp, bệnh được kiểm soát tốt.
Ai là người dễ mắc bệnh hơn?
Bệnh có thể gặp ở mọi lứa tuổi và giới tính, nhưng thường gặp hơn ở nữ giới trong độ tuổi trung niên và ở người có sẵn một bệnh tự miễn khác.
Nếu bạn gặp các triệu chứng nội tiết mơ hồ kéo dài như mệt mỏi, sụt cân, sạm da hay tụt huyết áp không rõ nguyên nhân, thăm khám và tư vấn nội tiết sớm sẽ giúp tìm đúng nguyên nhân. Đặt lịch tư vấn tại Eco Health
EcoHealth triển khai các chương trình khám sức khỏe doanh nghiệp và khám tận nơi, với danh mục thiết kế theo đặc thù nguy cơ của từng đơn vị và báo cáo phân tích sức khỏe cấp tổ chức.
ECOHEALTH – LUÔN LẮNG NGHE CƠ THỂ BẠN
Địa chỉ: Tòa nhà EcoHealth, Số 4/4 Kim Đồng – Hoàng Mai – Hà Nội
Hotline tư vấn dịch vụ: 0823 888 981
Hotline chăm sóc khách hàng: 0859 888 981
